شرح خدمت
در ساختار حقوقی ایران، کارشناسی رسمی دادگستری دارای جایگاهی بنیادین در تأمین عدالت قضایی و اجرایی است. یکی از مهم‌ترین صلاحیت‌ها در حوزه حرفه‌ای این نهاد، تعیین پیشرفت فیزیکی ابنیه، ساختمانها و طرحهای عمرانی است. این صلاحیت تخصصی، الزامی برای احراز وضع واقعی پروژه‌های ساخت‌وساز و عمرانی در ارکان قضایی، اداری، مالی و پیمانی می‌باشد.
۱. قلمرو حقوقی و قضایی
کارشناس رسمی دادگستری در این صلاحیت، به درخواست مراجع قضایی (دادگاه‌ها، شورای حل اختلاف)، ادارات دولتی (شهرداری، سازمان برنامه و بودجه)، بیمه‌ها، بانک‌ها و دستگاه‌های اجرایی، وضعیت پیشرفت فیزیکی پروژه‌ها را ارزیابی می‌کند. گزارش او به‌عنوان سند کارشناسی تحت اعتبار قانونی قرار می‌گیرد و مبنای رأی دادگاه یا تصمیم مدیران اداری است.
۲. مسئولیت‌ها
این تخصص مستلزم بررسی دقیق اجزای فیزیکی پروژه شامل بتن‌ریزی، اسکلت، سقف، نازک‌کاری، تاسیسات و سایر مراحل اجرایی است. مسئولیت متخصص، تطبیق پیشرفت واقعی با قراردادها، نقشه‌ها و برنامه زمان‌بندی پروژه است. گزارش وی نقش تعیین‌کننده‌ای در تعیین میزان منافع مشروط، پرداخت‌های مرحله‌ای، خسارت تأخیر یا تعدیل قرارداد دارد .
۳. ابزارها و روش‌ها
خبرگی در این صلاحیت، آمادگی کارشناسی رسمی دادگستری را در بهره‌گیری همزمان از اسناد قراردادی، نقشه‌های اجرایی و داده‌های پیمانکاران می‌طلبد. ابزارهایی که معمولاً به کار گرفته می‌شوند عبارت‌اند از: متر دیجیتال، دوربین نقشه‌برداری، نرم‌افزارهای متره و برآورد، جدول پیشرفت فیزیکی، و حضور در محل پروژه جهت اندازه‌گیری مستقیم سطوح اجرا شده. گزارش نه‌تنها درصد فیزیکی انجام‌شده را تعیین می‌کند، بلکه هماهنگی آن با هزینه‌های پیش‌بینی‌شده، زمان‌های اجرایی و برنامه‌ریزی اقتصادی را نیز بررسی می‌نماید .
۴. کاربردها
• در دعاوی قضایی
در موارد اختلاف بین کارفرما، پیمانکار یا مشاور، این گزارش برای اثبات میزان انجام کار، تجزیه‌وتحلیل هزینه‌ی انجام‌شده و ادعای خسارت تاخیر اجرا کاربرد دارد.
• در قراردادهای دولتی و خصوصی
مطابق مقررات سازمان برنامه و بودجه، پرداخت‌های مرحله‌ای مبتنی بر درصد پیشرفت کار انجام می‌باشد. نظر کارشناس رسمی دادگستری مبنای صدور صورت وضعیت قرار می‌گیرد.
• در بیمه و بانک
برای بازپرداخت قسط تسهیلات ساخت یا رفع خسارت ناشی از حوادث ناشناخته (زلزله، آتش‌سوزی)، گزارش دقیق پیشرفت فیزیکی نیاز است تا متناسب با وضعیت پروژه، منابع مالی آزاد یا خسارت محاسبه شود.
۵. ارزش حقوقی و اجرایی
گزارش کارشناسی رسمی دادگستری، جنبه قانونی و ضمانت اجرایی دارد. در دیوان عدالت اداری، هیأت‌های رسیدگی قراردادهای ساخت‌وساز، کارگروه‌های فنی و مراجع مالیاتی نیز استناد به این گزارش، تصمیم‌گیری را تسهیل می‌کند. نقش آن در جلوگیری از تضییع حق طرفین قرارداد غیرقابل انکار است.